Cihan Aktaş

Örtü ve kadın sorunu 

Müslüman kadının mahrem olmayan erkekler karşısında Kur'an'da belirlenen ölçülere uyarak örtünüşü, çeşitli din-dışı ve din-karşıtı çevrelerin yanısıra, özgürlükçü kadın hareketleri bünyelerinde de tepki göregelmiştir. Ne var ki, bu bağlamda Müslümanların tartışmaya çekildikleri zemin, yanlış bir konuma sahiptir. Hiç kuşku yok ki Müslüman kadın da böyle bir korkuyla örtüye sarılmıştır denilemez. Her şeyden önce, Müslüman kadının benimsediği dünya görüşü içerisinde belli- önemli bir yere sahip olan örtüsü, bir Din'in kendi iç tutarlılığını sağlayan dokulardan biri olarak görülmeli. Örtünün tartışılması, aslında o Din'in tartışılması demektir bir anlamda. İslami metinlerde ve kültürde en çok sözü edilen bir konu olduğu için bu, polemiğe girmek hiç gerekmiyor. İleri sürüldüğü gibi görece bir olgu değildir tesettür. Kur'an-ı Kerim'de kadının hicabı ve örtünmesiyle ilgili bir çok ayet-i kerime yer almaktadır. En başta Nûr ve Ahzab Sûreleri gösterilir ki, daha başka örnekler vermek de mümkün.

İslâmî örtünün bir zorunluluk olarak kadının "rahat" hareket etme imkanlarının zedelendiğini öne sürenler, bir çok nedenden dolayı kasıtlı davranıyor sayılırlar. Çünkü, bir kez giyisilerde çeşitli nedenlerle gözlenebilen özelleşme eğilimi, oldukça sık rastlanan bir durumdur. Rahibelerin veya hemşirelerin giyimleri, bu özelleştirmenin en açık örneklerini teşkil ederler. Bunların dışında diyelim ki bir postacı, polis, bekçi veya komiser kendilerini tanımaya yarayan üniformalarıyla hiç de yadırganmıyorlar toplum içinde. Aynı şekilde avukat ve hakimlerin, doktor ve eczacıların giyimleri de, bir gelenek veya gereklilik halinde özelleşme gösterir. Bu tür bir özelleşme, onların mesleklerini yerine getirememelerini veya tutsak olduklarını ifade etmez. Giysisi insanın, kendi kimliği, kendi aynasıdır. Örtüyle veya örtüsüz, nasıl giyiniyorsak, o şekilde anlatmış oluruz kendimizi. Modaya uyuyor muyuz, yoksa uymuyor muyuz; başkaları için mi, yoksa kendi rahatlığımızı düşünerek mi giyiniyoruz; pratik miyiz, yoksa kendimize eziyet etmemeyi önemsiyor muyuz giysilerimizde; dış görünüşümüz, giysilerimizin durumu, çok iyi anlatabilir bunları. İslâmî örtü ilk olarak genel geçer değer yargılarının üstüne çıkışı anlatıyor. Modaya, insanların yargılarına çeşitli toplumsal katmanlarda binbir yüzüyle karşılaşılan muhalefetin katılığına rağmen seçilen İslami örtü, kişisel bir aşkınlığın sembolüdür aynı zamanda. İslami örtü daha global olarak bu dini seçmiş erkek ve kadınların taşıdığı ortak bir sorumluluktur. Çünkü, başta da değinildiği gibi, İslami örtü, Din'in kendi iç tutarlılığını sağlayan önemli, temel bir dokudur. Dine saygı göstermeyi prensip edinmiş tüm düzen ve toplumlarda gözardı edilmemesi gereken özgün bir dinsel gerekliliktir.

Bunları niçin mi dile getirdik? Şunun için: Dinimiz insana bakışımızı, insana bakışımız da toplumsal hayat düzenlerinden ne anladığımızı belirler. Giyim de, insanın dünya görüşünü ortaya koyan sembollerden biri olarak her uygarlığın insan anlayışını ifade etmenin özlü bir yoludur, denilebilir. Batı'da din asırlardan bu yana 'Kilise'nin doğmalarıyla içiçe geçerek sözü geçmez bir kurum haline gelmiştir. İnsan, tanrısal özün peşinde koşan sorumlu varlık değildir artık Batı uygarlığında. İnsan, hayvanlara egemen olmasını getiren çeşitli üstün özelliklerinin yanında ancak "çok gelişmiş bir hayvan" olarak görülür. Gerçekte evrenden sürülen Tanrı, çamursu özü ağır basan insanın nefsani isteklerini yerine getirme yolunda hiç bir sınır tanımamasını haklı kılmaktadır zaten. Çamursu özü baskın insan için yaşamın anlamı zaten madde/nesne'dir. İnsanın çamursu özünün egemen olduğu kültürde her şeyin değeri ve anlamı, zevk veriş ölçüsüyle bağlantılı olarak değişir. Bu durum elbette ki çeşitli yollarla edebiyat ve sanat eserlerini de etkileyecek ve böylece çamursu özüyle birlikte ele alınan insana dayalı düzenleri yanı sıra getirecektir. Rönesans'tan sonra Batı'da gelişen "Hümanizm" akımının "insaniliği" sadece bu boyutta kalır. Günümüzde, çeşitli çelişkili görünümlerine rağmen temelde hümanizmin temsilciliğini üstlenen Batı Liberalizmi, Marksizm, Existansiyalizm, (varoşçuluk) ve İslâm-dışı dinlerin temel verdiği insan da, budur. Son tahlilde insanı Ñve özellikle de kadınıÑ salt tenden ibaret gören bu hümanist akımlar, tenin arzularını da elbette ki yücelttiler, putlaştırdılar. Madem ki herşey bu dünyayla sınırlıydı; öyleyse, tüm gücünü bu dünyanın zevklerinden azami derecede yararlanma yönünde sevketmeliydi insanlar.

İnsan tanımından yola çıkarak Batı düzenlerinin kadına bakışlarına bir açılım getirdikten sonra, İslâm'ın insan ve kadın görüşüne dönelim şimdi: İslam'ın insanı sadece bu dünyayla sınırlı bir çamursu varlık olarak görmediğine işaret etmiştik. İslâm'ın insanı zıtların bileşimi, sürgünde bir varlıktır. O, Allah-şeytan veya ruh-çamur karşıtlığında kendisini seçen, diyalektik bir olgudur da aynı zamanda. Böylece, kendi kaderini çizebilen, sorumlu, yük altına girmeyi kabullenmiş hür bir iradenin sahibidir insan ve Allah'ın eşsiz emanetini kabul etmesi yüzünden önünde melekler secde etmiştir. O, yeryüzünde Allah'ın halifesi olması yanı sıra, O'na karşı bir asi olarak da çalışır. Sürgün yeri olan dünyada bir insan cenneti yaratması emredilir ona. Çamurdan Allah'a yükselme uğraşı, kendi kendisiyle ÑnefsiyleÑ sürekli bir mücadelenin içine iter onu. Sorumluluğunun bilincindeki Allah'a teslim olmuş insan için varlığının anlamı, çamursu özünü aşarak ilahi özüne doğru yücelmeyi başarabilmesinde bulur tanımını.

Demek ki, İslâm'ın insan-kadını, sadece giysisi itibariyle değil, daha bir çok yönü-özelliğiyle ayrılır hümanist düzenlerin kadınlarından. Nitekim Müslüman kadın için giysinin anlamı giyim zevkini ve alım gücünü göstermek yoluyla dikkatleri üzerine çekme aracı değil, kendisini toplumsal bir birey oldurmaya yetecek denli örtünmesini sağlayan başörtüsü, elbise, çarşaf pardesü-manto ve pantalon gibi coğrafya ve kültüre bağlı olarak değişme gösteren parçalardır. Giysi teni korumaktan yola çıkarak toplumsal ahengi getiren bir başvuru olarak; bedenin kalesi gibi de değerlendirilebilir. Giysi araçtır derken, onunla cinsel tahrik unsurları olmak yerine toplumsal katılımları olumlu anlamda üretkenlik getiren bireyler olmayı sağlamalıyız demek istemişizdir. Haddadadil'in de deyişiyle, giysi insanın ikinci derisi değil, onun ilk evidir. Müslüman kadının anlamlı-başıboş olmayan kişiliği, tenini sergileme yoluyla kendisini toplumda kabul ettirmeyi denemesine imkan vermez. Elbette cinsiyeti inkar eden biri değildir Müslüman kadın.

Fakat, onun cinselliği, evinin duvarları ile çevrili alanında, yalnızca kocasının tanıklığında bir tezahürdür. Toplum içine karıştığı zaman kadın, cinselliğini evinde bırakmak durumundadır. Erkek için de geçerli bir ödevdir bu. Erkek ve kadın, cinselliklerini meşru bir düzlemde bırakarak, artık onu bir saplantı/tutku/amaç halinde kendileriyle taşımadan katılırlar toplum denizine. Bu anlamda, artık özgür insanlar olarak -kompleksiz-, topluma yararlı bireyler olabilmeyi başarırlar.


Kadın ve Aile Ekim 1997